Soesterse schrijft bijzondere reisgids (Soester Courant, februari 2004)

Ankie Nolen blijft gefascineerd door de katharen en hun levensvisie

In de komende Boekenweek - rond half maart - is de publicatie te verwachten van een opmerkelijk boek, geschreven door onze plaatsgenote Ankie Nolen. 'Het land der katharen, een historische reisgids' is trouwens een complete Soester aangelegenheid, want het verschijnt bij de Soesterbergse uitgeverij Aspekt. Een toevallige ontmoeting eind 2002 in de Soester boekhandel Jongerius met Francesco Carotta (ter gelegenheid van de verschijning van de Nederlandse vertaling van diens boek 'Was Jezus Caesar?') bracht haar in gesprek met zijn eveneens aanwezige uitgevers Perry Pierik en Martin Ros van Aspekt. De uitnodiging voor een gesprek leidde tot een contract: 'Het was een droom die werkelijkheid werd…' Zoals de titel al aangeeft, is het boek een naslagwerk voor iedereen die op zoek gaat naar wat er van de katharen in Zuid-Frankrijk nog is terug te vinden.

Ankie - geboren in Den Haag, moeder van twee inmiddels volwassen zonen en sinds 1980 Soesterse - is plaatselijk vooral bekend als ex-gemeenteraadslid. Ze zat in de periode 1982-1986 voor de VVD in de raad en stapte daarna uit de partij, omdat ze naar haar mening zonder motivering te laag op de kandidatenlijst was gezet. Teleurgesteld wendde ze zich af van het politieke bedrijf en besloot rechten te gaan studeren. Daarnaast werkt ze als office manager bij een organisatieadviesbureau in Baarn. Haar historische belangstelling - en met name die voor de katharen - is niet helemaal uit de lucht komen vallen. 'Ik heb ooit geschiedenis gestudeerd, maar ben gestopt na de Middeleeuwen, moderne geschiedenis vind ik minder interessant. Ik heb wel twee jaar voor de klas gestaan als docent, in Hohne (Duitsland), waar mijn toenmalige echtgenoot gelegerd was.' De katharen kwamen bij toeval in haar leven. Zes jaar geleden trok ze 'nietsvermoedend' met vakantie door Frankrijk en toen ze na drie weken op weg naar de Middeleeuwse Zeekust door de Pyreneeën kwam, wilde ze eigenlijk alleen nog maar naar huis, vertelt ze. 'Ik besloot in een zo recht mogelijke lijn naar het noorden te reizen door de Languedoc, de streek die vroeger Occitanië werd genoemd.' Toen ze in de Corbières oog in oog kwam te staan met de indrukwekkende ruïnes van de katharenkastelen- 'daar had ik nog nooit van gehoord, want in Nederland was over de katharen nog erg weinig bekend en zelfs in een studie geschiedenis zijn ze maar een voetnoot' - was haar belangstelling gewekt. Die sloeg al gauw om in een totale fascinatie voor de katharen en het katharisme, zoals deze opmerkelijke christelijke godsdienst wordt genoemd, die haar bloeiperiode had in de 12e en de 13e eeuw en door de katholieke kerk letterlijk te vuur en te zwaard werd bestreden.

Inquisitie

Wat we vandaag de dag nog weten van de katharen, is overigens vooral bekend uit bronnen van hun meest fanatieke tegenstanders: de Inquisitie, die door de paus in 1233 speciaal ter bestrijding van het katharisme in het leven werd geroepen (en later ook in de strijd tegen de reformatie in de Nederlanden zo'n geduchte rol zou spelen). Die 'partijdige' bronnen vormen volgens Ankie wel een probleem: 'Volgens de Franse schrijver Michel Roquebert is het alsof je de nazi's de geschiedenis van de joden liet schrijven…'

Hoewel van huis uit niet gelovig, voelt Ankie zich door een aantal aspecten van het kathaarse geloof wel aangesproken, maar zelf zal ze zich niet 'kathaar' noemen. 'Het katharisme sluit wel aan bij mijn eigen ideeën, over reïncarnatie bijvoorbeeld. Het klinkt misschien iets te hoogdravend, maar ieder leven kan het vehikel zijn voor een ziel om uiteindelijk een staat van volmaaktheid te bereiken. En ook het dualisme spreekt me aan; het lijkt zo'n voor de hand liggende verklaring voor het feit dat er zoveel ellende in de wereld is terwijl God alleen maar liefde zou zijn.' Ze had overigens een paar jaar geleden nooit kunnen denken dat ze nog eens zó geboeid zou raken door het tragische lot van de katharen, laat staan dat ze er een boek over zou schrijven. 'Maar toen ik terug was in Soest, liet het verhaal me niet meer los.'

Ze is toen informatie gaan verzamelen ter voorbereiding op de vakantiereis die zij naar dat gebied wilde maken, want dat stond onmiddellijk vast. Achteraf gezien hadden die aantekeningen al de structuur van het boek zoals dat nu gaat verschijnen. Het afgelopen jaar heeft ze er vrijwel dagelijks aan gewerkt. Op haar reizen maakte ze meer dan 2000 foto's en haar eigen boekenplanken zijn inmiddels gevuld met 'een paar meter katharen'.

Franse website

Francofiel was ze altijd al, vanaf haar schooltijd. Ze beheerst de taal uitstekend, in woord en geschrift en dat komt goed uit, want vrijwel alle literatuur over de katharen is Franstalig. Haar boek, dat grotendeels met foto's van haar eigen hand is geïllustreerd, zal te zijner tijd ook in het Frans vertaald gaan worden. Ze is de afgelopen jaren diverse malen terug gegaan naar het land van de katharen en heeft daar boeiende contacten kunnen leggen met andere geïnteresseerden en gerenommeerde schrijvers zoals Roquebert. Inmiddels heeft ze op de grootste Franse website over de katharen, cathares.org, al haar eigen webpagina's: www.cathares.org/anolen. Voor geïnteresseerden in de geschiedenis van de katharen (die overigens ook wel Albigenzen worden genoemd) is het boek waaraan Ankie onlangs de laatste hand heeft gelegd, beslist onmisbaar. Dat geldt zeker voor iedereen die ter plaatse een kijkje wil nemen. Het boek bestaat uit twee delen: het eerste geeft in kort bestek de geschiedenis weer, het tweede is een echte reisgids met wetenswaardigheden en foto's over de locaties waar nog sporen van de katharen zijn terug te vinden. In het Nederlands bestaat een reisgids met een dergelijke opzet nog niet.

Levensvervulling

Naast de afronding van het boek zelf besteedt Ankie intussen aardig wat tijd aan de op gang komende publiciteit. Ze wordt al her en der uitgenodigd voor lezingen en op 10 maart staat ze genoteerd - in het kader van de Boekenweek - voor een literaire avond van de SLAS in Artishock. Ook in België en zelfs Frankrijk is er belangstelling: 'Ik krijg al zó veel reacties, terwijl het boek er nog niet eens is…!' Ze heeft veel plezier in deze nieuwe levensvervulling. 'Tot een jaar geleden heb ik me vaak afgevraagd: wat zal ik worden als ik later groot ben…? grapt ze. 'Nu weet ik het, ik word schrijfster…!'

De belangstelling voor de katharen en het katharisme is de laatste jaren sterk gegroeid, heeft ze gemerkt, ook in Nederland. De geschiedenis van de katharen heeft ook vandaag de dag nog een enorme zeggingskracht, stelt ze vast. 'De religieuze overtuiging van mensen die geen ander motief hadden dan goed te leven en liever vrijwillig de brandstapel beklommen dan zich te bekeren of zich met geweld tegen hun vervolgers te verzetten, dat spreekt mensen ook nu aan. Veel mensen zijn op zoek naar iets, naar de zin van het leven en vinden daarvoor bij de katharen een antwoord….' 'Het leven hangt van toevalligheden aan elkaar, zo lijkt het. Maar zelf geloof ik niet zo in het toeval, ik geloof eerder aan zoiets als lotsbestemming.'

Het katharisme

Het katharisme laat zich niet in een enkel woord uitleggen, maar Ankie Nolen kan er boeiend over vertellen. Het gaat terug op vroegchristelijke stromingen, zoals de gnostiek en dualistische religies als het manicheïsme en het bogomilisme. Deze opvattingen zijn in de Middeleeuwen via de Balkan naar Frankrijk 'overgewaaid'. Kenmerkend is dat het een 'dualistisch' geloof was, gebaseerd op het Nieuwe Testament en vooral het Evangelie van Johannes. Uitgangspunt is dat 'de God van het Nieuwe Testament' het goede vertegen­woordigt en 'de God van het Oude Testament' het kwade. Deze wordt gezien als Satan (de duivel) die alle materie - dus ook de mens - heeft geschapen. De katholieke kerk werd beschouwd als de 'synagoge van de Satan'. De ziel is volgens de katharen een 'goddelijke vonk'; het lichaam is slechts een gevangenis waarin de ziel wordt vastgehouden. In hun beleving was Jezus gezonden om de ziel de weg terug te wijzen naar zijn goddelijke oorsprong. Het 'consolament' - het enige sacrament dat de katharen kenden, ook wel genoemd de ketterdoop - was het inwijdingsritueel dat de kathaarse geestelijken onderscheidde van de gewone gelovigen en waarmee zij zich verplichtten tot een strikt celibatair leven (voortplanting was niet toegestaan om geen nieuw 'gevangenissen' te creëren), zonder materiële bezittingen; zij wezen iedere vorm van geweld af en waren vegetarisch: ook alle producten van voort­planting (vlees, melk, eieren, kaas) waren taboe. Het was tevens het sacrament van de stervenden: gewone gelovigen konden door op hun sterfbed het consolament te ontvangen de vereiste staat van volmaaktheid bereiken zonder zich aan de zeer strenge regels te hoeven houden. De katharen zagen zichzelf overigens als 'goede christenen' en zeker niet als de ketterse sekte waarvoor de katholieke kerk hen hield. Het woord ketter is waarschijnlijk afgeleid van de naam katharen, die een Duitse monnik de ketters in het Rijnland als scheldnaam meegaf.

Kruistocht

Het was de beruchte paus Innocentius III die in 1209 besloot tot een 'kruistocht' tegen de katharen, zoals er daarvoor al enige waren georganiseerd naar Palestina. Het pauselijke kruisleger bestond uit Franse edelen, pelgrims en niets ontziende huurlingen, die door deelname uitzicht werd geboden op een eeuwig leven in de hemel. De katharen hadden de tijdgeest mee door hun strenge kritiek op de katholieke kerk, die in haar streven naar rijkdom en wereldlijke macht ernstig in moreel verval was geraakt. De katholieke priesters leefden er op los, terwijl de kathaarse geestelijken predikend rondtrokken, zieken en stervenden verzorgden en met handenarbeid in hun eigen onderhoud voorzagen. Het nieuwe geloof kreeg vooral veel aanhang in de Langedoc, dat niet zo 'orthodox' was als het noorden en een lange traditie van godsdienstige tolerantie kende, met name tegenover joden en moslims.Ankie: 'Paus Innocentius zag het katharisme als een serieuze bedreiging, omdat de katharen de autoriteit van de kerk niet erkenden. Bovendien stond ook de machtige Occitaanse adel grotendeels aan de kant van de katharen en weigerde mee te werken aan hun vervolging.' De kruistocht duurde van 1209 (toen in Béziers in een paar uur zo'n 20.000 mensen werden afgeslacht) tot 1229. In 1229 ging Occitanië als zelfstandige politieke en culturele eenheid ten onder en werd toegevoegd aan de bezittingen van de Franse koning. Maar het doel van de kruistocht - uitroeiing van het katharisme - was niet bereikt, vandaar dat de Inquisitie werd ingezet. De katharen werden geëxcommuniceerd, kregen levenslange gevangenisstraf of belandden massaal op de brandstapel. In 1244 viel Montségur, het symbool van de kathaarse kerk. De laatste katharen vluchtten voor de inquisitie naar Spanje en Noord-Italië, de laatste 'parfait' stierf in 1321 op de brandstapel, zoals we uit de verslagen van de Inquisiteurs weten.